TƯỚNG BÀN CHÂN CỦA ĐỨC PHẬT

Lê Tấn Phát hỏi; Thích Giác Hoàng trả lời

Kính chào Thầy,

Con có một thắc mắc về tướng bàn chân của đức Phật. Xin Thầy giải thích rõ về tướng bàn chân và xin kèm theo hình ảnh bàn chân của đức Thế Tôn.

Chân thành cảm ơn Thầy.

Kính chúc Thầy an lành trong hào quang từ bi và trí tuệ của Đức Phật.

Lê Tấn Phát.

Thân chào Phật tử,

Theo như kinh điển của hai truyền thống Nam truyền và Bắc Truyền đều thừa nhận Đức Phật có đầy đủ 32 tướng quý, và đây là dấu hiệu phước đức của một bậc Đại Nhân đã nhiều đời tu tập các công hạnh vì lợi ích của tất cả loài hữu tình mà được tướng báu như vậy.  Cũng nên lưu ý từ “Mahā Purisa” trong Pāli ngữ chỉ cho bậc Thánh Nhân hoặc Chuyển Luân Thánh Vương, chứ không phải danh hiệu “đại nhân” được tôn xưng cho các đại thần hoặc người có quyền thế trong xã hội quân chủ Trung Hoa và Việt Nam.

Kinh Tướng (số 30) thuộc Kinh Trường Bộ ghi lại nội dung đó như sau: “Này các Tỷ-kheo, ba mươi hai tướng Đại Trượng phu này là gì mà những ai đầy đủ những tướng Đại Trượng phu này sẽ chọn đi hai con đường, không còn con đường nào khác? Nếu sống tại gia, sẽ làm vị Chuyển luân Thánh vương... Nếu vị ấy xuất gia, từ bỏ gia đình sống không gia đình, vị ấy sẽ thành bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, vén lui màn vô minh che đời?

Này các Tỷ-kheo, vị này có lòng bàn chân bằng phẳng. Tướng này được xem là tướng tốt của bậc Đại nhân.

Này các Tỷ-kheo, dưới hai bàn chân của vị này có hiện ra hình bánh xe, với ngàn tăm xe, với trục xe, vành xe, với các bộ phận hoàn toàn đầy đủ. Tướng này được xem là tướng của bậc Đại nhân.”

.....

Theo như Kinh sách ghi lại, dưới lòng bàn chân của đức Phật có hình bánh xe ngàn tăm, đó là dấu hiệu của một bậc sẽ giác ngộ viên mãn sẽ vận chuyển bánh xe pháp, đem lại hạnh phúc và an lạc cho chư thiên và loài người, hoặc là dấu hiệu Vua Chuyển Luân Vương theo như quan niệm một vị vua lý tưởng dùng chánh pháp trị dân của Phật giáo Ấn Độ thời cổ đại.

Kinh nghiệm của các nhà nhân tướng học Trung Hoa cũng cho rằng lòng bàn chân của một người ít lõm khuyết thường có một đời sống đầy đủ, sung sướng, hạnh phúc. Ở đây, nhân tướng học của người Trung Hoa và Ấn Độ có một chút giống nhau. Người dân Trung Hoa rất giàu niềm tin đối với nhân tướng học. Các nhà nhân tướng học nổi tiếng như Đào Hoằng Cảnh vào thời Nam Bắc Triều viết Tướng Kinh. Về sau lại có Mã Y Tướng Pháp, Viên Liễu Trang thời Minh có Liễu Trang Thuỷ Kính, Vương Thị Phong Giám, và nhiều tác giả, tác phẩm khác. Tuy nhiên, Trung Hoa gần như không có đề cập đến “tướng của một bậc Thánh nhân”, ví dụ như tướng dưới lòng bàn chân “có hiện ra hình bánh xe, với ngàn tăm xe, với trục xe, vành xe, với các bộ phận hoàn toàn đầy đủ” như tướng của Đức Phật.

Bản sớ giải Kinh Tướng thuộc Trường Bộ được sư Giác Nguyên dịch và đăng trên www.luylau.com trình bày và giải thích kỹ nhân và quả của 32 tướng tốt này. Mặc dầu vậy, so với các vấn đề khác, thường thấy đức Phật giải thích chi tiết hơn. Theo người viết, có lẽ đức Phật cho vốn kiến thức của môn này cũng có giới hạn và mang tính cách tương đối, không giúp ích hành giả đạt đến cứu cánh giác ngộ, giải thoát, mà chỉ giúp hành giả thêm chút kinh nghiệm về cách nhìn tướng người mà đoán được tâm tính của đối tượng. Vả lại, khả năng nhận xét và kinh nghiệm của con người còn nhiều hạn chế do ức đoán, trắc lượng, chỉ thấy một phương diện nào đó, không thể thấy được tổng thể tướng tánh của con người như một bậc đắc đạo. Người xưa thường bảo “hoạ hổ hoạ bì nan hoạ cốt, tri nhân tri diện bất tri tâm.” Chính vì Phật giáo không có truyền thống “xem tướng” này  mà chúng ta không tìm thấy được sự phân tích chi li hay lý giải về nhân tướng, thanh tướng hay thần tướng trong Kinh Luận, mà các tướng này được trình bày như là kết quả của nhiều đời trước thực  hiện vô số hạnh lành của đức Phật.

Liên quan đến tướng bàn chân của đức Phật, bản sớ giải Kinh Phật Tự Thuyết (VII. 10) thuộc Tiểu Bộ[1]  trình bày câu chuyện vào mùa mưa thứ 9 tại Kosambī, đức Phật đặc biệt hoá độ cha mẹ nàng Māgandiyā, một thiếu nữ kiều diễm lúc bấy giờ và sau này trở thành thứ hậu của vua Udena. Tương truyền rằng đức Phật chỉ để lại dấu chân của Ngài khi Ngài thật sự muốn, còn không thì không ai biết được tướng bàn chân của đức Phật như thế nào. Nhận thấy nhân duyên hoá độ song thân của nàng Māgandiyā đã đến, đức Phật đã để lại dấu chân của Ngài. Khi người mẹ của cô gái đến với mục đích gặp “chàng rể tương lai” của mình đã phát hiện ra đó là dấu chân của một bậc hoàn toàn thanh tịnh, không còn cáu bẩn dục vọng trong tâm thức. Câu chuyện này được HT. Nārada kể lại ngắn gọn trong phần “Con Đường Hoằng Pháp” trong Đức Phật và Phật Pháp.

Ngày nay mỗi khi Phật tử có dịp đến Bồ-đề Đạo Tràng để chiêm bái, tu tập, quý Phật tử sẽ thấy bàn chân của đức Phật có hình bánh xe được in trên vải bày bán khắp nơi. Bàn chân này to hơn bàn chân người thường rất nhiều, theo người viết nó không đúng với tướng bàn chân của đức Phật lịch sử. Tại Bồ-đề Đạo Tràng có một tảng đá điêu khắc lại bàn chân đức Phật có hình bánh xe cũng rất lớn, đó cũng là do sức tưởng tượng của các Phật tử đời sau điêu khắc lại dấu chân của đức Phật để tưởng nhớ  đức Phật và cũng có lẽ là để đánh dấu sự kiện đức Phật để lại dấu chân với mục đích hoá độ hai Bà-la-môn, tức là cha mẹ của nàng Māgandiyā tại xứ Kosambī. Tuy nhiên, thạch điêu đó không đẹp, không giống như dấu chân của đức Phật như trong Kinh mô tả. Trong bộ Encyclopaedia of Buddhism (Từ Điển Bách Khoa Phật Giáo) tập III do cố giáo sư G.P. Malalasekera biên tập, được Chính Phủ Tích Lan ấn hành 1971, phần cuối mục B có in nhiều hình đức Phật với các tư thế khác nhau và Thánh tích Bồ-đề Đạo Tràng, trong đó có dấu chân của đức Phật. Thầy nghĩ rằng, bức thạch điêu này không giống như tướng lòng bàn chân của đức Phật và không được đẹp. 

Thân chúc Phật tử tinh tấn học hỏi giáo pháp và tu tập trong ánh hào quang từ bi và trí tuệ vô thượng của đức Phật.